Masyarakat Bajau yang mendiami pesisir Pantai Timur Sabah merupakan sebuah komuniti maritim yang kaya dengan warisan budaya yang unik. Walaupun majoriti besar masyarakat Bajau menganut agama Islam, sistem kepercayaan mereka bukanlah sesuatu yang monolitik. Di bawah permukaan akidah Islam yang diamalkan, wujud lapisan-lapisan kepercayaan animisme dan tradisi nenek moyang yang terus hidup dan berinteraksi serta membentuk sebuah pandangan dunia yang kompleks dan dinamik. Kepercayaan terhadap hantu dan makhluk supernatural dalam masyarakat ini bukan sekadar sisa-sisa amalan lama, tetapi merupakan sebuah sistem kosmologi yang berfungsi. Kepercayaan ini memainkan peranan penting dalam menjelaskan kemalangan, menguruskan hubungan sosial melalui pantang larang dan menegaskan identiti budaya komuniti dalam menghadapi arus pemodenan.
Sebelum kedatangan Islam, pandangan dunia masyarakat Bajau berpusat pada kepercayaan animisme, iaitu alam semula jadi yang dipercayai dihuni oleh pelbagai entiti ghaib seperti semangat, roh dan jin. Kepercayaan ini begitu menebal terutamanya dalam kalangan generasi tua yang bertindak sebagai penjaga tradisi. Kedatangan Islam tidak menghapuskan kepercayaan ini secara total, sebaliknya mencetuskan satu proses asimilasi dan adaptasi yang kompleks. Amalan-amalan lama yang masih relevan telah disesuaikan dan diberikan justifikasi baharu dalam kerangka akidah Islam. Sebagai contoh, adat bertimbang, iaitu upacara menimbang bayi yang lahir pada bulan Safar, asalnya bertujuan untuk menolak bala atau tulah diolah semula sebagai majlis memohon perlindungan daripada Allah SWT.
Salah satu konsep terpenting dalam kosmologi ini ialah ombo’, iaitu roh para leluhur. Berbeza dengan hantu yang berniat jahat, ombo’ dianggap sebagai pelindung yang memberikan berkat dan kesejahteraan kepada keturunan mereka. Hubungan ini bersifat timbal balik yakni generasi yang hidup perlu sentiasa menghormati roh nenek moyang melalui ritual khusus dan sebagai balasan, ombo’ akan memberikan perlindungan. Kegagalan menghormati mereka boleh mengundang musibah. Konsep ini menjadi tunjang kepada ritual penyembuhan paling kompleks dalam masyarakat Bajau Semporna, iaitu magombo’ (ritual memuja ambo’).
Kepercayaan berkaitan dunia ghaib, masyarakat Bajau percaya dunia dihuni oleh pelbagai jenis entiti, setiap satunya mencerminkan kebimbangan sosial yang mendalam. Yang paling digeruni ialah balan-balan, sejenis hantu yang berasal daripada manusia pengamal ilmu hitam. Dikatakan pengamal ilmu ini mampu mencabut kepala dari badan, kemudian terbang bersama organ dalaman untuk mencari mangsa pada waktu malam. Mangsa utamanya ialah wanita yang baru bersalin, bayi yang baru lahir dan mayat yang baru dikebumikan. Kepercayaan inilah yang melahirkan “adat mengawal kubur” sebagai satu langkah perlindungan.
Selain itu, terdapat juga hantu bangkit dan hantu kokok. Hantu Kokok digambarkan sebagai lembaga yang menyerupai nenek tua berambut putih dengan mulut yang sangat besar. Hantu Kokok lazimnya menyasarkan kanak-kanak yang masih bermain di luar rumah pada waktu senja, menyebabkan mereka menjadi keliru dan sesat. Terdapat petua unik untuk melepaskan diri daripada hantu kokok, iaitu mangsa perlu memakai pakaian secara terbalik, yang kononnya akan membuatkan hantu itu ketawa sehingga mangsa berpeluang melarikan diri. Kosmologi ini turut merangkumi entiti lain seperti jin relaut (semangat penjaga laut) dan moro’on (semangat jahat dari hierarki bawahan).
Hubungan dengan alam ghaib diuruskan secara aktif melalui pelbagai ritual. Magombo’ merupakan upacara yang paling penting, bertujuan untuk memuja ombo’ bagi memohon penyembuhan daripada penyakit misteri yang dipercayai berpunca daripada kemurkaan roh nenek moyang. Ritual ini melibatkan seluruh keluarga besar, diketuai oleh seorang pengamal perubatan tradisional (kelamat), dan diiringi alunan muzik tagunggu serta bacaan mantera. Kini, ritual sering digabungkan dengan unsur Islam seperti majlis doa selamat yang menunjukkan proses sinkretisme yang mendalam.
Adat ‘mengawal kubur’ pula merupakan amalan yang lahir secara langsung daripada ketakutan terhadap balan-balan. Kaum lelaki daripada keluarga si mati akan berkawal di kawasan perkuburan selama tujuh hari berturut-turut. Menariknya, suasana adat ini bukanlah suram, sebaliknya meriah dengan permainan tradisional seperti pasang dan congkak untuk mengelakkan rasa mengantuk dan takut. Ini menunjukkan fungsi tersembunyinya sebagai mekanisme perpaduan sosial, mengubah suasana berkabung menjadi satu pengalaman kolektif yang mengeratkan ikatan komuniti.
Kepercayaan ghaib berfungsi sebagai alat kawalan sosial yang berkesan melalui pantang larang. Ancaman hantu digunakan sebagai justifikasi untuk melarang perbuatan yang dianggap berbahaya atau tidak sopan. Antaranya larangan “Jangan ke hutan waktu maghrib, nanti dikejar hantu”. Secara rasionalnya, larangan ini bertujuan untuk mengelakkan bahaya fizikal seperti serangan binatang buas atau risiko sesat. Terdapat juga larangan “Jangan memotong kuku pada waktu malam”. Nasihat ini berasal dari zaman sebelum adanya pencahayaan yang mencukupi dan memotong kuku dalam gelap boleh menyebabkan kecederaan. Terdapat juga larangan bagi wanita hamil untuk tidak berjalan pada waktu malam sebagai langkah berjaga-jaga bagi memastikan keselamatan ibu dan kandungannya.
Meskipun amalan ini dilihat sebagai kepercayaan karut, tetapi amalan ini boleh difahami sebagai satu bentuk “teknologi pengurusan risiko” peribumi bagi memastikan pematuhan terhadap nasihat praktikal demi kelangsungan hidup.
Kepercayaan ini juga menyerap dalam setiap peringkat kitaran hidup, terutamanya semasa kelahiran dan kematian. Kedua-dua peristiwa ini dianggap sebagai tempoh peralihan yang berbahaya yang bermaksud individu sangat terdedah kepada campur tangan kuasa supernatural. Ritual-ritual yang diamalkan semasa kelahiran dan kematian, seperti menguruskan uri dengan cermat dan mengadakan kenduri arwah, bertujuan untuk menjaga keseimbangan antara dunia orang hidup dan alam roh.
Dalam dunia yang pesat berubah, kepercayaan tradisional ini berhadapan dengan cabaran daripada pemodenan dan pendidikan formal. Terdapat jurang persepsi yang ketara antara generasi tua yang berpegang teguh pada amalan ini dan generasi muda yang mungkin lebih skeptikal. Walaupun begitu, amalan-amalan ini terus bertahan, tetapi fungsinya mungkin telah beralih. Bagi sesetengah generasi muda, penyertaan dalam ritual tradisional bukan lagi didorong oleh kepercayaan literal, tetapi lebih kepada satu cara untuk menghormati orang tua dan mengesahkan identiti budaya mereka sebagai orang Bajau.
Peningkatan akses kepada perubatan moden telah mengurangkan kebergantungan kepada bomoh, namun bagi penyakit yang dianggap “misteri”, pengamal perubatan tradisional masih menjadi pilihan. Ironinya, media moden seperti filem seram mungkin memainkan peranan dalam mengekalkan kesedaran tentang kewujudan hantu dalam imaginasi kolektif, walaupun dalam bentuk yang disensasikan.
Kepercayaan terhadap hantu dan makhluk supernatural dalam masyarakat Bajau Pantai Timur Sabah merupakan sebuah sistem kosmologi yang hidup dan berfungsi. Cerita ini bukan sekadar himpunan cerita lama, tetapi sebuah cerminan tentang bagaimana sebuah komuniti memahami dunia, menguruskan kebimbangan, dan mengekalkan keharmonian sosial. Melalui proses sinkretisme yang mendalam dengan ajaran Islam, kepercayaan ini telah berjaya menyesuaikan diri dan terus relevan. Walaupun berhadapan dengan cabaran pemodenan, kepercayaan ini melalui fasa transformasi, beralih fungsi daripada amalan keagamaan yang tulen kepada penanda identiti budaya yang penting bagi memastikan warisan unik masyarakat Bajau terus hidup dalam dunia yang sentiasa berubah.
Bibliografi:
Halina Sendera Mohd. Yakin (2013). Cosmology and World-View among the Bajau: The Supernatural Beliefs and Cultural Evolution. Mediterranean Journal of Social Sciences, 4(9), 184
Halina Sendera Mohd. Yakin (2013). Citra Etnik Bajau di Sabah: Pengaruh Sistem Kepercayaan dan Agama dalam Evolusi Adat dan Ritual Kematian Bajau. Eprints Universiti Malaysia Sabah.
Saidatul Sahirah Adam, Abang Mohd. Razif Abang Muis, Mohd Nur Hidayat Hasbollah Hajimin, Syamsul Azizul Marinsah, Saifulazry Mokhtar (2023). Analisis Stereotaip Antara Kelangsungan Adat Bertimbang Komuniti Bajau Kampung Bolong, Tuaran. International Journal of Law, Government and Communication, 8 32), 444-459.
Syamsul Azizul Marinsah dan Mohd Anuar Ramli (2017). Amalan Tradisi Magombo’ dalam Masyarakat Bajau di Semporna Sabah: Analisis Dari Perspektif Sosiobudaya dan Perspektif Hukum Islam. Borneo Research Journal, 11, 72-86.
Yeon Amsalie@Amsalib Pisali, Sharifuddin Zainal, Humin Jusilin, Mestrah Lauk (2017). Persembahan Tarian Panangsang dalam Ritual Penyembuhan Masyarakat Bajau Laut. Gendang Alam, 7, 73-95.
